GÜNLÜK
GAZETEMİZ
AKSARAY EGEMEN
Bugünkü Sayı
Bugünkü gazete
Bugünkü sayımızı ücretsiz okuyun
E-GAZETEYİ OKU ›
WhatsApp İHBAR HATTI0546 490 32 67
Aksaray
Adana
Adıyaman
Afyonkarahisar
Ağrı
Amasya
Ankara
Antalya
Artvin
Aydın
Balıkesir
Bilecik
Bingöl
Bitlis
Bolu
Burdur
Bursa
Çanakkale
Çankırı
Çorum
Denizli
Diyarbakır
Edirne
Elazığ
Erzincan
Erzurum
Eskişehir
Gaziantep
Giresun
Gümüşhane
Hakkari
Hatay
Isparta
Mersin
İstanbul
İzmir
Kars
Kastamonu
Kayseri
Kırklareli
Kırşehir
Kocaeli
Konya
Kütahya
Malatya
Manisa
Kahramanmaraş
Mardin
Muğla
Muş
Nevşehir
Niğde
Ordu
Rize
Sakarya
Samsun
Siirt
Sinop
Sivas
Tekirdağ
Tokat
Trabzon
Tunceli
Şanlıurfa
Uşak
Van
Yozgat
Zonguldak
Aksaray
Bayburt
Karaman
Kırıkkale
Batman
Şırnak
Bartın
Ardahan
Iğdır
Yalova
Karabük
Kilis
Osmaniye
Düzce
7°
29 Ekim senede bir gün, Cumhuriyet her gün - Sabancı

SAHNENİN ARKASINA BAKMAK

YAYINLAMA: | GÜNCELLEME:

Gördüğümüz dünya gerçekten gerçek mi? İlker C. Bıçakçı’nın kitabı bu soruyu sormaya cesaret ediyor.

Akşam haberlerini izlediğinizi düşünün. Bülten bir felaketle açılıyor. Ardından siyaset geliyor, sonra ekonomi. En sonda ekrana sevimli bir panda yavrusu çıkıyor. İçiniz ısınıyor ve rahatlamış bir hâlde diziye geçiyorsunuz. Bu sıralamanın bir tesadüf olduğunu mu sanıyorsunuz?

İlker C. Bıçakçı’ya göre değil. Yazarın 2016 yılında Ütopya Yayınevi’nden çıkan Halkla İlişkilerin Kurmaca Dünyası ve Hakikatin Direnişi adlı kitabı, tam da bu tür “masum” ayrıntıların peşine düşüyor. Kitap, her gün içinde yaşadığımız ama pek fark etmediğimiz bir sahne dünyasını anlatıyor.

Sesi en yüksek çıkanın gerçeği

Kitabın derdi tek bir cümlede saklı. Yazar şöyle diyor: “kim daha güçlü halkla ilişkiler yapıyorsa onun hakikati geçerli oluyor” (s. 9). Yani gerçek, en doğru olanın değil, en çok duyulanın gerçeği hâline geliyor.

Peki sesi en yüksek çıkanlar kim? Bıçakçı üç aktör sayıyor: büyük şirketler, siyasetçiler ve medya. Bu üçlü birbirini besleyen bir döngü içinde çalışıyor. Şirket gazeteye reklam veriyor. Gazete siyasetçiyi manşete taşıyor. Siyasetçi de şirketin önündeki engelleri kaldırıyor.

Burada bir yanlış anlamanın önüne geçmek gerekiyor. Yazar halkla ilişkileri bir kötülük olarak görmüyor. Ona göre halkla ilişkiler bir araçtır. Bıçakla ekmek kesilir. Aynı bıçak bir silaha da dönüşebilir. Bıçakçı’nın eleştirisi, aracı kötü amaçla kullananlara yöneliyor.

Poşet kampanyasının görünmeyen yüzü

Kitabın en çarpıcı tespitlerinden biri çevre kampanyalarıyla ilgili. Televizyonda sık sık “çöpünü yere atma” ya da “poşet kullanma” diyen kamu spotları görüyoruz. Yazara göre bu kampanyalar suçu sıradan vatandaşın omzuna yüklüyor. Nehre atık döken fabrika ise aynı ekranda “doğa dostu” bir reklamla karşımıza çıkabiliyor.

Yazar benzer bir ironiyi kredi kartlarında da yakalıyor. Tüketimi körükleyen bir ürün, “yeşil kart” adıyla çevreci bir kimliğe büründürülebiliyor. Sosyal sorumluluk projeleri de çoğu zaman aynı işlevi görüyor. Bıçakçı’nın verdiği rakam düşündürücü: Türkiye’de eğitim harcamalarında özel kişi ve kuruluşların payı yalnızca yüzde 1,55. Okul açılışlarında yaratılan büyük algı, gerçekte oldukça küçük bir katkıya dayanıyor.

Kitapta sorulan şu soru da uzun süre akılda kalıyor: “İyi olmak, dürüst olmak mı önemlidir; yoksa iyi bir şeyler yapmak mı?” (s. 54).

Yerli otobüse İngilizce isim

Küreselleşme bölümünde yazar, markaların artık ürün değil duygu sattığını hatırlatıyor. İki ayakkabı aynı kalitede olabilir. Biz yine de logosu tanınan ayakkabıya fazladan para ödüyoruz, çünkü o logo bize bir kimlik vaat ediyor.

Dil konusundaki örnek ise insanı gülümsetirken düşündürüyor. Türk mühendislerin emeğiyle üretilen ilk yerli otobüse verilen isim İngilizcedir: CENTRAVEL (s. 33). Yazara göre bu durum ABD’nin kültürel gücünün gündelik hayatımıza ne kadar derinden işlediğini gösteriyor. Alışveriş merkezlerimizin ve radyolarımızın adlarına bakmak bu tespiti doğrulamaya yetiyor.

Beş elekten geçen haberler

Kitabın kuramsal açıdan en yoğun kısmı, Chomsky ve Herman’ın ünlü propaganda modeline ayrılmış. Bu modele göre haberler bize ulaşmadan önce beş elekten geçiyor. Medyanın sahibi, reklam verenleri, kaynakları, maruz kaldığı baskılar ve topluma gösterilen düşman figürü bu eleklerin başlıcaları.

Bıçakçı’nın asıl katkısı, bu modeli Türkiye’ye uyarlaması. Medya patronlarının kamu ihalelerinden pay alması, eleştirel habercilik alanını daraltıyor. Yazara göre Türkiye’de bu elekler giderek sıklaşıyor.

Yazar, ders kitaplarının çok sevdiği simetrik iletişim modelini de sorguluyor. Bu modele göre kurum ve halk masaya oturup uzlaşabilir. Oysa bir yanda avukatları, bütçesi ve medyası olan dev bir şirket var. Diğer yanda yalnızca kendi sesine sahip bir köylü oturuyor. Bu masada kimin kazanacağı baştan belli.

Kandırılmamak için bir rehber

Kitabın en kullanışlı bölümü, kamuoyunu yönlendirmek için başvurulan yöntemleri sınıflandırdığı kısım. Propaganda, manipülasyon, demagoji, hakikat kurguculuğu, ikili konuşma ve hedef saptırma tek tek açıklanıyor.

Körfez Savaşı örneği bunların en sarsıcısı. Iraklı askerlerin bebekleri kuvözlerden aldığını anlatan genç kızın tanıklığı tüm dünyayı ayağa kaldırmıştı. Kızın Kuveyt’in ABD büyükelçisinin kızı olduğu sonradan ortaya çıktı. Hedef saptırmaya verilen örnek ise çok tanıdık. Bir köprünün gerekli olup olmadığı tartışılırken herkes bir anda köprünün adını konuşmaya başlıyor.

Goebbels’e atfedilen söz de bu bölümde yer alıyor: “bir yalanı ne kadar çok yinelerseniz, inananı o kadar çok olur” (s. 117). Yazara göre bu söz bugün de geçerliliğini koruyor.

Umut nerede?

Kitap karamsar bir tabloyla bitmiyor. Son bölüm, adındaki “hakikatin direnişi” ifadesine hayat veriyor. Yazar, güçlülere karşı haklı bir davayı savunanların da halkla ilişkiler yapabileceğini ve yapması gerektiğini savunuyor. Buna muhalif halkla ilişkiler diyor.

Thoreau’dan Gandhi’ye, Rawls’tan Martin Luther King’e uzanan sivil itaatsizlik geleneği bu bölümün omurgasını oluşturuyor. Yazarın şu tespiti ise insana güç veriyor: Sokak eylemleri, bireyin kendisi gibi düşünen insanlarla buluşarak yalnız olmadığını fark etmesini sağlıyor (s. 124).

Bölümdeki üç hikâye bu umudu somutlaştırıyor. Dilovası’nda kanser vakalarını açıklayan bir akademisyen “şarlatan” ilan edildi. Aynı akademisyen sonunda mahkemede haklı çıktı. Bergama köylüleri siyanürle altın aramaya karşı yıllarca direndi. Greenpeace’in hazırladığı bir parodi video ise dev bir çikolata şirketini yağmur ormanları konusunda geri adım atmaya zorladı.

Bir okur olarak notlarım

Kitabın güçlü yanları saymakla bitmiyor. Türkçede halkla ilişkileri bu denli eleştirel ve bütünlüklü bir gözle ele alan çalışma azdır. Yazar zor kavramları Tüpraş’tan Dilovası’na uzanan tanıdık örneklerle anlatıyor. Frankfurt Okulu’ndan Gramsci’ye kadar geniş bir düşünce birikimini akıcı bir dille okura sunuyor. Eleştiriyi bir eylem önerisiyle tamamlaması da kitabı benzerlerinden ayırıyor.

Bazı noktalara da dikkat çekmek gerekiyor. Yazarın siyasi tutumu metnin pek çok yerinde açıkça hissediliyor. Bazı sayfalar akademik bir kitaptan çok bir köşe yazısını andırıyor. Kaynakların önemli bir kısmı gazete haberleri ve internet sitelerinden oluşuyor. Eğitim harcamalarına ilişkin tablo gibi bazı veriler de 2002 yılına dayanıyor. Simetrik modeli savunan görüşlere daha geniş yer ayrılması tartışmayı daha dengeli kılabilirdi.

Son söz

Halkla İlişkilerin Kurmaca Dünyası ve Hakikatin Direnişi, okuruna gerekli bir alışkanlık kazandırıyor: Gördüğü her mesajın arkasında kimin durduğunu sormak. İletişim öğrencileri, halkla ilişkiler profesyonelleri ve sivil toplum gönüllüleri için bu kitap kesinlikle okunmaya değer.

Bıçakçı kitabını şu cümleyle kapatıyor: “Daha insancıl ve doğacıl bir gelecek için hakikatin kurmacaya karşı direnişini desteklemekten başka çıkar yolumuz yoktur.” (s. 160).

Bir dahaki sefere haber bülteninin sonunda o sevimli panda yavrusunu gördüğünüzde, belki siz de bir an durup düşünürsünüz.

Kitap künyesi: İlker C. Bıçakçı, Halkla İlişkilerin Kurmaca Dünyası ve Hakikatin Direnişi, Ütopya Yayınevi, Ankara, 2016.

Yorumlar
Yorum yazma kurallarını okumuş ve kabul etmiş sayılırsınız