SAATLER AYARLI, PEKİ YA BİZ?
"Her şey başkasınındır; yalnızca zaman bizimdir."
— Seneca, Lucilius'a Mektuplar
Sabah alarm çalıyor, erteliyoruz. Beş dakika sonra yine çalıyor, yine erteliyoruz. Üçüncüsünde gözümüzü açıp saate bakınca o tanıdık panik başlıyor: Geç kaldık.
Saatin bir kabahati yok aslında. Üç kere haber verdi. Güne zamanla pazarlık ederek başlayan bizdik. Şimdi kahvaltıyı ayakta geçiştirip adımlarımızı açarak o pazarlığın faturasını ödüyoruz.
Telefonun saati doğru, bilgisayarınki de. Kolumuzdaki saat uykumuzu, adımımızı, nabzımızı bile sayıyor. Etrafımız zamanı gösteren aletlerle bu kadar doluyken zamanla aramızın hâlâ bu kadar karışık olması tuhaf değil mi?
Böyle sabahlarda aklıma hep Tanpınar'ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü geliyor. Romanı ilk okuyuşta başkalarının tuhaflıklarına güleriz. Biraz yakından bakınca güldüğümüz şeylerin arasında kendi alışkanlıklarımızı da görmeye başlarız.
Hikâyeyi Hayri İrdal kendi ağzından anlatıyor. Çocukluğu, ailesi, saatçi dükkânında geçen yılları ve tanıdığı tuhaf insanlar derken bir gün karşısına Halit Ayarcı çıkıyor. Saatleri ayarlama fikri de bu tanışmayla bir enstitüye dönüşüyor. Kadrosu, binası, hatta ayarsız saat taşıyanlara kestiği para cezalarıyla koca bir kurum oluyor.
Bence romanın en keyifli tarafı bu iki adam arasındaki fark. Hayri geçmişinden konuşan, tereddüt eden, bir şeyi açıklarken kendi açıklamasında kaybolan biri. Halit Ayarcı ise bir fikri nasıl büyüteceğini, nasıl paketleyip insanlara kabul ettireceğini çok iyi biliyor. Biri duraksarken öteki çoktan işe koyulmuş oluyor. Okur olarak biz de Halit Bey'in peşine takılıyoruz ve başta saçma bulduğumuz bir fikrin etrafında ciddi ciddi bir düzen kurulmasını izliyoruz. Memurlar, görevler, gerekçeler çoğaldıkça saçmalık yavaş yavaş tanıdık gelmeye başlıyor.
Tanpınar'ın mizahı tam da burada işliyor. Gülünç olanı öyle ciddi bir yüzle anlatıyor ki bir noktadan sonra insan kendinden şüphe ediyor: Acaba meseleyi anlamayan ben miyim?
Bunun gündelik hayatta küçük karşılıkları var. Daha düzenli çalışayım diye yeni bir defter aldığımızı düşünelim. Kapağı sade, kâğıdı kaliteli, güzel bir defter. İlk sayfaya özenle tarih atıyor, yapılacakları sıralıyor, önem sırasına göre işaretliyoruz. Sonra sıra renklere geliyor. Bir saat sonra bitmiş tek iş yok ama hepsinin bir rengi var.
Ertesi gün bir uygulama buluyor, listeyi oraya taşıyoruz. Uygulama bildirim gönderiyor, biz bildirimi kapatıyoruz. Akşam da daha iyi bir uygulama var mı diye bakmaya başlıyoruz. Düzen kurmak başlı başına bir meşgaleye dönüşüyor. İşin kendisinin sıkıntısından kaçıp o işe hazırlanmanın rahatlığına sığınıyoruz. Kendi adıma söyleyeyim, bu sahneyi fazlasıyla tanıyorum.
Romanı bugünün verimlilik merakına indirgemek haksızlık olur, onu da belirteyim. Arka planda değişen bir toplum, eskiyle yeninin sürtüşmesi ve bu değişimin içinde yerini arayan insanlar var. Ama romanın bugüne açılan kapılarından biri de şu soru: Kurduğumuz düzen gerçekten ne işe yarıyor ve bunu ne sıklıkla soruyoruz?
Hayri İrdal'ı ilginç kılan şeylerden biri de pek güvenilir bir anlatıcı olmaması. Onu dinlerken anlamaya çalışıyoruz ama her söylediğine inanasımız da gelmiyor. Kendisi hakkında anlattıklarıyla yaşadıkları arasında boşluklar açılıyor ve o boşlukları doldurmak okura kalıyor.
Gariptir, bir roman kahramanını değerlendirirken çok usta oluruz. Nerede kendini kandırdığını, hangi bahanenin arkasına saklandığını hemen yakalarız. Kitap kapanınca aynı ustalığı kendimize göstermek o kadar kolay olmuyor.
"Vaktim yok" mesela. Bazen gerçekten yoktur. İş, yol, ev, bakılacak insanlar derken gün yetmez. Ama bazen de vaktin nereye gittiğini görmek istemeyiz. Beş dakikalığına açtığımız ekranın başında kırk dakika geçirmişizdir. Bir işi düşünmekten, o işi yapmaktan daha çok yorulmuşuzdur. Bunu kabul etmek yerine günlerin kısalığından yakınırız. Hayri'nin bahanelerine gülümserken kendi cümlelerimizin kulağımıza çalınması, romanı bunca yıl sonra hâlâ canlı tutan şeylerden biri.
Halit Ayarcı'ya gelince... Onu sadece uzaktan seyretmiyoruz, zaman zaman çekimine de kapılıyoruz. Çünkü tereddüt yorucu bir şey. Ne yapacağını bildiğini söyleyen birinin yanında hayat birden kolaylaşmış gibi geliyor. Fikrin açıklarını düşünmeyi bırakıp vaat ettiği geleceğe dalıyoruz.
Bunun küçük ölçekli örneklerini hepimiz yaşıyoruz. Yeni bir alışkanlık programına başlarken, bir cihaz alırken ya da hayatımızı değiştireceğine inandığımız bir yönteme sarılırken çoğu zaman bizi yöntemin kendisinden çok anlatılış biçimi ikna ediyor. "Bu sefer olacak" diyoruz. Olabilir de. Ama birkaç hafta sonra kendimizi yine aynı yerde bulursak durup sormak lazım: Aldığım şey beni gerçekten düzenli mi yaptı, yoksa düzenli biri olacağım fikri bir süreliğine mi hoşuma gitti?
Tanpınar bu soruları bir öğüt listesi olarak önümüze koymuyor. İnsanları konuşturuyor, olayları büyütüyor, çelişkileri ortaya seriyor ve hükmü bize bırakıyor.
Şunu da saklamayayım: Kolay okunan bir roman değil. Hayri'nin geçmişinde dolanıp duran anlatı, yan karakterler ve uzayıp giden açıklamalar, hızlı bir olay örgüsü bekleyen okurun sabrını epey zorlayabilir. Ama bu dolambacın bir karşılığı var. Hayri'yi yalnızca yaptıklarından değil, neyi uzattığından, neyi açıklama ihtiyacı duyduğundan ve kendini nasıl göstermeye çalıştığından tanıyoruz. Dikkatli okuyunca mizahın önemli bir kısmının olaylarda değil anlatışın kendisinde saklı olduğu görülüyor. O yüzden birkaç güzel cümlesinin altını çizip gerisini hızla geçeceğimiz bir kitap değil bu. Bazı sayfalarda durmak, önce gülüp geçtiğimiz bir ayrıntıya sonra geri dönmek gerekiyor.
Kitap bitince elimize bir hayat reçetesi de tutuşturmuyor. Bıraktığı şey daha rahatsız edici ama bence daha kıymetli: Kendimizi anlatırken sarıldığımız gerekçelere biraz mesafeyle bakabilmek.
Yarın sabah alarm yine çalacak ve büyük ihtimalle birimiz yine "beş dakika daha" diyecek. Defterler, takvimler, hatırlatıcılar yerli yerinde duracak. Onlara ihtiyacımız da var. Yalnız arada bir listedeki bir işin karşısında durup neden orada olduğunu sormakta fayda var. Gerçekten yapmak istediğim için mi yazdım, gerekli olduğu için mi, yoksa dolu bir takvim bana iyi geldiği için mi?
Tanpınar'ı okumanın gündelik hayattaki karşılığı belki de bu küçük duraksamadır. Telefon yine saati gösterecek. Bu sefer ekrana bakmadan önce neye yetişmeye çalıştığımızı bir an düşünsek yeter.




