Yeraltı şehirlerinin oluşumu günümüzden milyonlarca yıl önce Erciyes, Melendiz ve Hasandağı volkanik dağlarının aktif hale gelerek patlamasıyla başladı. Bölgeyi kızgın lavlar kaplarken, bu lavların soğuyup katılaşmasıyla sert kaya tabakaları oluştu. Yüzeydeki bu kaya tabakasının altı ise yumuşak tabakalardan oluşuyordu. Dönemin insanları toprağın bu özelliğini fark ettiler ve üstteki sert tabakayı delerek yüzeyin altındaki yumuşak ve açık renkli kütleyi keski ve çekiçle oydular. Binlerce yıllık bu sürecin sonucunda birbirlerine dehliz ve tünellerle bağlı, yükseklikleri 1 metreden 4 metreye kadar değişen, onlarca bölümden oluşan yeraltı şehirleri ortaya çıktı. Yeraltı şehirleri tarih öncesi dönemlerden itibaren inşa edilmeye başlanırken, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı Dönemlerinde faal olarak kullanıldı. Özellikle Bizans Döneminde Anadolu’da yaşayan Rumlar geçmişten gelen alışkanlıkla ve güvenlik sebebiyle yer altı şehirlerini kullanmışlardır. Kapadokya bölgesinde yaşayanlar, barış zamanında yeraltı şehrinin hemen üzerindeki evlerinde yaşayıp işlik ve kiliseyi kullanmış, savaş veya baskın olduğunda ise evlerin tabanlarına yapılmış gizli geçitlerden alttaki yeraltı şehirlerine geçmişlerdir. Bölgede yaşayan insanlar, yeraltı şehrinin çevresindeki tarlaları ekerek ve hayvancılık yaparak geçinmişlerdir. Şehirlerin farklı noktalarına oyulan su kuyuları yüzeye ulaşmaktadır. Kuyuların belli noktalarına açılmış ve ana bölümlere bağlanan dehlizler sayesinde hiç yüzeye çıkmadan su ihtiyacı karşılanabiliyordu. Yeraltı şehirlerinde zamanla alttaki yumuşak tüf tabakasının üstteki sert siyah tabakayı taşıyamayacağı durumlarda bölmelerin içine taşlardan kemer ve duvarlar örülmüştür.
TURİSTLERİN GÖZDE ŞEHRİ
Kapadokya bölgesine gelen yabancı turistlerin son yıllardaki gözdesi olan Saratlı Kırkgöz Yer Altı Şehri, Nevşehir'e 50, Aksaray'a 22 kilometre mesafede bulunuyor. Saratlı Kırkgöz Yer Altı Şehri'nin üç katı temizlenerek 2001 yılında turizme kazandırıldı. Tuvalet, banyo, kiler ve toplam 40 odası bulunan yeraltı şehrinin Kapadokya Bölgesindeki benzerlerinden farklı olarak bir havalandırma sistemi bulunmaktadır. Yeraltı şehrinin 7 katlı olduğu tahmin ediliyor. İçten sürgülü, dışarıdan gelenlerin anlayamayacakları şekilde yontulmuş değirmen taşlarından yapılmış emniyet kapılarıyla Saratlı Kırkgöz Yer Altı Şehri, Kapadokya bölgesine gelen turistlerin her geçen gün daha fazla ilgisini çekiyor. Saratlı, Roma döneminden kalma önemli bir yaşam alanı. İlk Hristiyanlar, Roma zulmünden kurtulmak için Kapadokya bölgesine sığınmışlar, savaşlardan korunmak için de yeraltı şehrini inşa etmişlerdir. Saratlı'da tehlike uzaklaşıncaya kadar bazen bir hafta, bazen bir ay topluca yaşamışlardır. Su, gizli şehir içindeki kuyu ve sarnıçlardan sağlanırken, ekmek içeride topluca yapılmış, aydınlanma; zeytinyağı ya da kuyruk yağı ile çalışan lambalarla sağlanmıştır. Havalandırma bacaları ile de gerekli oksijen sağlanmıştır. Saratlı Kırkgöz Yer Altı Şehri'nin girişinde ahır olarak kullanılan ve 14 adet hayvan yemliğinin bulunduğu bir mekân vardır. Buradan geçilen ikinci mekânda ise 7 adet hayvan yemliği ortaya çıkarılmıştır. Tünellerle 2. kata çıkıldığında, burada 10 metre derinliğe ulaşan bir su kuyusu bulunmaktadır. Su kuyusu üzerinde havalandırma bacası açılırken, kuyunun yanında ise, zemine oyulmuş tandır yer almaktadır. Bu mekânın devamındaki bir başka mekânda ise 3 oda yer alırken, buradan farklı yönlere giden tüneller ise tamamlanmamıştır. 2. kattan 3. kata geçildiğinde ise meyilli bir tünelden inilerek kuyulu dam adı verilen su kuyusunun bulunduğu mekâna girilir. Kuyunun sağında bir oda, solunda ise 2 oda yer almaktadır. Çevre düzenlemesi ve ışıklandırmasıyla birlikte Saratlı Kırkgöz Yeraltı Şehri, İpek Yolu üzerinde ve Kapadokya'nın girişinde bulunması, kolay gezilebilmesi, bir bütün halinde olması ve iyi korunması nedeniyle turistlerin büyük ilgisini çekmektedir. Son yıllarda aynı anda turların gelmesi nedeniyle bazen yeraltı şehri tamamen turistlerle dolmaktadır.
AZİZ MERCURİUS YER ALTI ŞEHRİ VE KİLİSESİ
Saratlı Kasabasındaki ikinci yeraltı şehri olan Aziz Mercurius Yer Altı Şehri ve Kilisesi farklı özelliklere sahiptir. Aziz Mercurius Yer Altı Şehri ve kilisesi, Hristiyanlığın yasak olduğu M.S. 250'li yıllarda yaygın olarak, daha çok sığınak amaçlı kullanılmıştır. Aziz Mercurius, M.S. 225 - 250 yılları arasında yaşamış bir komutandır. Kendisi Roma İmparatorluğu zamanında Kapadokya bölgesinde doğmuş, Hıristiyan olduğunu açıklaması üzerine kral tarafından Kapadokya'ya sürgüne gönderilmiştir. Sürgün döneminde yer altı şehrine sığınmış daha sonra bu bölgede kafası kesilmiş ve cesedi Mısır'a gönderilmiştir. 7 katlı yer altı şehrinin, 3 katı temizlenerek turizme açılmıştır. Yer altı şehrine halkın Develik olarak ifade ettiği Selçuklu döneminden kalma bir handan giriliyor. Devamında koridorlar ve odalardan katlara giriş yapılmakta. Tüm geçitler kiliseye bağlanmakta. Yer altı şehirlerinde bulunan kiliseler genelde küçükken, burada bulunan kilise bir katedrali andırmaktadır. Kilise içinde çocuk ve yetişkin mezarlarından ayrı bir oda oluşturulmuştur. Yer altı şehri uzun dönemler kilise olarak kullanılmıştır. Kilisenin tabanında mezarlar bulunur. Kilise içinde yapılan kazılarda çocuk ve yetişkinlerden oluşan 20 mezar açığa çıkarılırken, çoğunda iskelet bulunmuştur. Kilise içindeki mezarlardan birinde ise bir erkek ve kadın aynı lahit içinde üst üste konulmuştur. Ayrıca kilise içinde çeşitli türlerde haç işaretleri bulunmaktadır. Burası Doğu Roma döneminde daha çok kullanım görmüştür. Yer altı şehri içinde yapılan çalışmalarda erzak küpleri açığa çıkartılmıştır. Yer altı şehrinin bir köşesinde ise halkın adak adadığı Develi Dam olarak ifade edilen bir türbe bulunuyor. Bu mekânın yanındaki odada ise taşa kazınmış ördek veya kuğuya benzeyen kabartmalar bulunmaktadır.
GAZİEMİR YER ALTI ŞEHRİ
Güzelyurt ilçesine bağlı Gaziemir köyündeki yer altı şehri Kapadokya'daki diğer yer altı şehirlerinden farklı yapısıyla dikkat çeker. Yeraltı şehrine taş örme bir koridordan geçilerek girilir. Ortada bir meydan ve meydanın çevresinde açılmış odalar bulunur. İki kilise, bir şarap yapım atölyesi ve çok sayıda şarap küpünün bulunduğu yer altı şehrinde erzak depoları, ocaklar, hayvan barınakları ile yaşam mekânları dikkat çekiyor. Bir nevi kervansaray mantığında yapılmış olan yer altı şehrinin uzun koridorlarında insanların yatarak dinlenebileceği bölmeler yapılmıştır.
ÇUKURÖREN YERALTI ŞEHRİ
Çukurören Yeraltı Şehri kapladığı alan itibariyle Kapadokya Bölgesi'nin en büyük yer altı şehirleri arasında yer alır. Gülağaç ilçesine bağlı Gülpınar Beldesinde 'Yedi Kapılar' olarak adlandırılan bölgede yer alan Çukurören Yer Altı Şehri, yüzlerce insanı bir arada barındırabilecek şekilde inşa edilmiştir. Çukurören Yer Altı Şehri; kilise, şaraphane, hayvan barınakları, su kuyuları, dehlizler, tüneller, kilitli taşlar, şırahane, bezirhane ve yüzlerce bölmeden oluşan yaşam alanları ile o dönemde yaşayan insanların tüm ihtiyaçlarını karşılayabilen kompleks bir yapıya sahiptir.
GÜLPINAR YER ALTI ŞEHRİ
Gülağaç ilçesinin Gülpınar Beldesinde yeni bulunan yer altı şehrinin, 25 odası temizlenerek açığa çıkarılmıştır. Yeraltı şehrine küçük bir kapıdan girilirken, tünellerle odalara ulaşılmaktadır. Tünellerden rahatlıkla diğer odalara geçiş yapılabilmesi ve odaların genişliği oldukça dikkat çekmektedir.
BEKÂRLAR YER ALTI ŞEHRİ
Bekârlar Kasabasında yol yapımı sırasında bulunan yer altı şehrinde, odalar arasındaki ulaşım tünellerle sağlanırken, oda girişlerinde kilitli taşlar bulunmaktadır.
ERDOĞDU YER ALTI ŞEHRİ
Erdoğdu Yer Altı Şehri, Eskil'in Eşmekaya beldesine 5 kilometre uzaklıkta bulunuyor. Yeraltı şehrinin açılan ağız bölümünden içeri girildiğinde burada bulunan 4 oda görülebilir. Yer altı şehrinin 40 ayrı odasının bulunduğu belirtilirken, tünellerin göçmesi nedeniyle odaların tamamına ulaşılamamaktadır. Aksaray'da bu yeraltı şehirleri dışında Güzelyurt şehir merkezinde ve Manastır Vadisi'nde, Ortaköy Ozancık'ta (Ersele) ve Topakkaya Urumdüğün yer altı şehirleri bulunmaktadır. Fakat henüz açılmamıştır. Kapadokya Bölgesinde en çok yer altı şehrine sahip olan Aksaray'da henüz ziyarete açılmamış yirminin üzerinde yeraltı şehri bulunmaktadır. Haber : Şirin SAVAŞ
