GÜNLÜK
GAZETEMİZ
AKSARAY EGEMEN
Bugünkü Sayı
Bugünkü gazete
Bugünkü sayımızı ücretsiz okuyun
E-GAZETEYİ OKU ›
WhatsApp İHBAR HATTI0546 490 32 67
Aksaray
Adana
Adıyaman
Afyonkarahisar
Ağrı
Amasya
Ankara
Antalya
Artvin
Aydın
Balıkesir
Bilecik
Bingöl
Bitlis
Bolu
Burdur
Bursa
Çanakkale
Çankırı
Çorum
Denizli
Diyarbakır
Edirne
Elazığ
Erzincan
Erzurum
Eskişehir
Gaziantep
Giresun
Gümüşhane
Hakkari
Hatay
Isparta
Mersin
İstanbul
İzmir
Kars
Kastamonu
Kayseri
Kırklareli
Kırşehir
Kocaeli
Konya
Kütahya
Malatya
Manisa
Kahramanmaraş
Mardin
Muğla
Muş
Nevşehir
Niğde
Ordu
Rize
Sakarya
Samsun
Siirt
Sinop
Sivas
Tekirdağ
Tokat
Trabzon
Tunceli
Şanlıurfa
Uşak
Van
Yozgat
Zonguldak
Aksaray
Bayburt
Karaman
Kırıkkale
Batman
Şırnak
Bartın
Ardahan
Iğdır
Yalova
Karabük
Kilis
Osmaniye
Düzce
7°
Aksaray Egemen GÜNDEM Prof. Arindam Das’tan İpek Yolu ve Jamdani Dokumacılığına Çarpıcı Bir Değerlendirme: “İPEK YOLU ASLINDA BIR PAMUK YOLUDUR”

Prof. Arindam Das’tan İpek Yolu ve Jamdani Dokumacılığına Çarpıcı Bir Değerlendirme: “İPEK YOLU ASLINDA BIR PAMUK YOLUDUR”

“Zanaatkârların parmaklarını kesebilirsiniz, el tezgâhlarını ellerinden alabilirsiniz ama o hikâyeyi, o duyguyu, o hayal gücünü ve o hafızayı asla yok edemezsiniz”

kaynak:
AKSARAY EGEMEN
MUHABİR:
AKSARAY EGEMEN
Haberleri
Prof. Arindam Das’tan İpek Yolu ve Jamdani Dokumacılığına Çarpıcı Bir Değerlendirme: “İPEK YOLU ASLINDA BIR PAMUK YOLUDUR”
kaynak: AKSARAY EGEMEN
MUHABİR: AKSARAY EGEMEN

Bir akademik seminerde konuşan Prof. Arindam Das, Bangladeş ve Bengal bölgesinin dünyaca ünlü muslin ve Jamdani kumaşlarının tarihini, kültürlerarası yolculuğunu ve sömürgeciliğe karşı verdiği mücadeleyi dinleyicilerle paylaştı. Prof. Das, İpek Yolu’nun yalnızca tek yönlü bir ticaret güzergâhı olmadığını; kültürlerin, tekniklerin ve motiflerin hiyerarşi olmaksızın birbirine karıştığı bir “Pamuk Yolu” olduğunu vurguladı.

“TEK BIR İPEK YOLU DEĞIL, YOLLAR VE KARŞILIKLI İLHAM”

Seminerine İpek Yolu’na ilişkin yaygın algıyı yeniden tanımlayarak başlayan Prof. Arindam Das, tek bir İpek Yolu’nun değil, İpek Yolları’nın ve ağların bulunduğunu belirtti. İncelediği güzergâhın Bangladeş’ten başlayıp Kalküta, Kuzey Hindistan, Delhi, Bağdat ve Anadolu üzerinden uzandığını ve belki de nihayetinde İtalya’ya ulaştığını anlatan Das, 2008 yılında Floransa yakınlarındaki Prato kentinde karşılaştığı bir sahneyi aktardı. Das, Prato’ya yerleşmiş Hindistan ve Pakistan kökenli halı sektörü işçilerinin Türk, Keşmir ve İran desenlerini harmanlayarak İtalyan halılarının üretimine katkı sunduğunu belirtti. Das, İpek Yolu’nun bu bölgede son bulmuş olabilecek şaşırtıcı bir koluna dikkat çekti. Das, “İpek Yolu boyunca hareket eden şey yalnızca ürünler değildir; doğudan batıya ve batıdan doğuya sürekli dolaşan karşılıklı bir ilhamdır” dedi.

“MUSUL’DAN BENGAL’E, SARAYLARDAN PERI EFSANELERINE: MUSLIN VE JAMDANI”

Konuşmasında ince dokunmuş bir pamuklu kumaş olan muslin ile onun özel desenli biçimi olan Jamdani’ye odaklanan Prof. Das, terimlerin kökenine ilişkin şu bilgileri paylaştı: Muslin: Kelime, etimolojik olarak Irak’taki Musul kentine dayanıyor. Jamdani: Farsçadaki cām (şarap kadehi ya da çiçek) ve dān (kap/vazo) kelimelerinin birleşiminden geliyor ve “vazodaki çiçek” anlamını taşıyor. Kumaşın eşsiz inceliğini tarihî örneklerle açıklayan Das, 17. yüzyılda Babür İmparatoru Evrengzib’in kızının yedi kat Jamdani etek giymesine rağmen kumaşın şeffaflığı ve hafifliği nedeniyle sarayda “neredeyse hiçbir şey giymemekle” eleştirildiğini hatırlattı. Das, 1770’lerde İngiliz sömürge dönemi yazarı Edward Baines’in bu kumaşı “insanlar tarafından değil, ancak periler ve örümcekler tarafından üretilebilecek bir sanat eseri” olarak tanımladığını aktardı. Kumaşın tarihî kaynaklarda şebnem (akşam çiyi) ya da “akan su” gibi adlarla anıldığını ve bütün bir sarinin bir yüzüğün içinden geçirilebilecek kadar ince dokunduğunu belirtti.

“SÖMÜRGE TEHDIDI, MANCHESTER FABRIKALARI VE KESILEN ELLER”

Bengal’de üretilen bu eşsiz el dokuması kumaşların Sanayi Devrimi sırasında İngiltere’deki Manchester fabrikaları için ciddi bir tehdit oluşturduğunu belirten Prof. Das, sömürge yönetiminin aldığı sert önlemleri şöyle anlattı:

İthalat yasağı ve makineleşme: İngiltere, 1772’de muslin ve Jamdani’nin ülkeye girişini yasa dışı ilan etti. El dokuması kumaşların yerini buharlı makineler (mekanik dokuma tezgâhları) ve fabrikada üretilen kopyalar aldı .Zanaatkârlara yönelik şiddet: Bangladeş’teki yerel dokumacıların elleri toplu biçimde kesildi; el tezgâhı üretimi ezildi ve pazar fabrika mallarına bırakıldı. Kaybolan bir pamuk türü: Meghna Nehri kıyılarında yetişen ve bu kumaşın hammaddesi olan özel pamuk türü phuti karpas’ın nesli tükendi.

Prof. Das, benzer bir sürecin 1860’larda Mısır’da da yaşandığını kaydetti. Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın fabrikalarda yüksek kaliteli, muslin benzeri kumaşlar üretmeye ve bunları Hindistan’ın Surat limanına ihraç etmeye başlamasının ardından Osmanlı İmparatorluğu ile İngiltere’nin imzaladığı serbest ticaret anlaşmasının Mısır’daki yerli sanayileşmeyi durdurduğunu ifade etti.

“KÜLTÜRLERIN HARMANI: LALE, LOTUS VE HATAI MOTIFI”

Prof. Das, Jamdani’nin İslami, Türk-Osmanlı, İran ve Hindu-Budist estetiğinin eşit ağırlıklı bir sentezi olduğunu belirtti: Vazo ve çiçek (Purna Kalaş): Hindu ve Budist felsefesinde yaşamın doluluğunu ve bütünlüğünü simgeleyen vazodaki lotus (purna kalaş/ghat), Osmanlı ve İslam sanatındaki vazoda lale kompozisyonuyla birleşti. Lale–lotus ikiliği: Osmanlı saray sanatının ve tasavvufun simgesi olan lale motifi (ebced hesabıyla “Allah” kelimesiyle ilişkilendirilir) Jamdani’ye taşındı. Ancak Bengalli dokumacılar bu formu, hiç görmedikleri bir lale olarak değil, kendi kültürlerindeki açılmamış lotus tomurcuğu (padma koli) olarak benimseyip yerelleştirmiş olabilir. Hatai motifi: İslam sanatında stilize edilmiş bir çiçek kesitini ifade eden Hatai deseninin kökeninin Çin’e (Hıtay/Cathay) dayandığını ve Çin’den İran’a, oradan Anadolu’ya ve ardından Bengal’e uzanan döngüsel bir yolculuk yaptığını söyledi.

“ANADOLU KILIMLERIYLE BIR ‘NEGATIF TEST’: SARAY SANATINA KARŞI ÇOBAN KÜLTÜRÜ”

Prof. Arindam Das, Anadolu kilimlerinin yedi temel motifini (göz/nazar, koçboynuzu, kurtağzı, köşeli yıldız, çengel göz, bereket ve basit yıldız) Jamdani ile karşılaştıran bir “negatif test” sundu. Anadolu kilim motiflerinden yalnızca yıldızın Jamdani’ye geçtiğini vurgulayan Das, bu farkı şöyle açıkladı: “Koçboynuzu ya da kurtağzı gibi semboller kırsal, göçebe ve koruyucu çoban sembolleridir. Jamdani ise bir halk ya da çoban sanatı değil; saraya ait, seçkin, yüksek bir sanattır. Göçebe savaşlarından, sürülerden ya da korunmaktan söz etmez; doğrudan felsefe, estetik, güzellik ve aşkla ilgilenir.”

“KREOLLEŞME: HIYERARŞISIZ KÜLTÜREL MELEZLEŞME”

Seminerin soru-cevap ve tartışma bölümünde Das, kültürel etkileşimi açıklamak için yerleşik “kültürel kreolleşme” kuramına başvurdu. Kültürlenmenin (akültürasyon) bir gücün diğerine hâkim olmasını içerdiğini, kreolleşmede ise iki kültürün herhangi bir güç hiyerarşisi olmaksızın organik, eşit ve barışçıl biçimde kaynaştığını belirtti. Jamdani dokumacılığında yönetici sınıf ile üretici zanaatkârların kendi sembollerini kumaşa eşit bir faillikle işlediğini söyledi.

“GÜNÜMÜZDE JAMDANI: ‘PARMAKLARI KESEBILIRSINIZ AMA HAFIZAYI ASLA’”

Zanaatın 1947’deki Hindistan’ın bölünmesinin ardından yeniden canlandığını, 1971’de Bangladeş’in bağımsızlığını kazanmasıyla daha da ivme kazandığını ve 2013–2016 yıllarında “Dhakai Muslin” adıyla coğrafi işaret statüsü aldığını belirten Das, güncel durumuna ilişkin şu ayrıntıları paylaştı: Orijinal el dokuması Jamdani kumaşların fiyatı yaklaşık 15.000 Hindistan rupisinden başlıyor ve 50.000 rupi ve üzerine çıkabiliyor. Fabrika makinelerinde üretilen kopyalar oldukça ucuz ancak ayırt edilmeleri zor. Orijinal pamuk türü ortadan kalkmış olsa da desenlerin yüzyıllardır değişmeden kaldığını vurgulayan Prof. Das, konuşmasını zanaatın ölümsüzlüğünün altını çizerek tamamladı: “Zanaatkârların parmaklarını kesebilirsiniz, el tezgâhlarını ellerinden alabilirsiniz ama o hikâyeyi, o duyguyu, o hayal gücünü ve o hafızayı asla yok edemezsiniz.” Fotoğraf: Tuba ADIGÜZEL – Haber: Şirin SAVAŞ

Yorumlar
Yorum yazma kurallarını okumuş ve kabul etmiş sayılırsınız